Οι «Γραικοί» και η «Γραικία» του Θεόδωρου Στουδίτη


Στην προηγούμενη ανάρτηση έδειξα γιατί οι όροι «Γραικός» και «Ἕλλην» δεν είναι ούτε εθνολογικά ταυτόσημοι ούτε ισολειτουργικοί. Ο εθνοτικός Έλληνας δεν αυτοπροσδιορίζεται σαν «Γραικός», αλλά ως Έλλην, εκφράζοντας την διάθεσή του να συσχετιστεί εθνοτικά (μέσα από την εθνοσυμβολική γενεαολογία) με τους αρχαίους Έλληνες. Η χρήση του όρου «Γραικός» δεν δείχνει ότι κάποιος είναι εθνοτικός Έλληνας, αλλά ότι έχει αποδεχτεί το εξωνύμιο με το οποίο τον πρσδιορίζουν οι άλλοι. Έδειξα επίσης στην ίδια ανάρτηση, ότι όταν οι «άλλοι» (Δυτικοί, Σλάβοι κλπ) αποκαλούν τους Βυζαντινούς «Γραικούς» δεν το κάνουν επειδή τους θεωρούν εθνοτικούς Έλληνες ή απογόνους των αρχαίων Ελλήνων. Η βασική λειτουργία του «Γραικού» στην Δύση ήταν στερητική, δηλαδή γινόταν με διάθεση άρνησης της Ρωμαϊκότητας των «Βυζαντινών». Στην πιο αθώα περίπτωση, είναι απλώς η δυτική απόδοση του βυζαντινού ενδωνυμίου Ρωμαίος ή, όπως έγραψα, είναι το είδωλο του Ρωμαίου στον καθρέφτη της Δύσης. Έδειξα επίσης πως οι «Βυζαντινοί» δεν εξελάμβαναν το εξωνύμιο «Γραικοί»σαν  κολακευτικό, αλλά σαν προσβλητικό, ακόμα και αυτοί όπως ο Νικήτας Χωνιάτης που ενίοτε κάνουν χρήση του άκρως ρητορικού κλασικίζοντα όρου «Έλληνες».

Στην σημερινή ανάρητηση θα δείξω μία άλλη τυπική Νεοελληνική παρεξήγηση που σχετίζεται με τη χρήση των όρων «Γραικοί» και «Γραικία» από τον Θεόδωρο Στουδίτη. Το τυπικό νεοελληνικό παραμύθι είναι πως «επειδή χρησιμοποιεί αυτούς τους όρους είναι εθνοτικός Έλληνας, άρα στο Βυζάντιο υπήρχε μία διηνεκής ελληνική συνείδηση».

Παραθέτω μια τυπικότατη ιστοσελίδα όπου γίνεται η συνήθης παρερμηνεία των αναφορών του Θεόδωρου Στουδίτη σε «Γραικούς» και «Γραικία»:

Ο Θεόδωρος Στουδίτης

Δεν ήταν ασύνηθες στους μεταγενέστερους Βυζαντινούς συγγραφείς να χρησιμοποιούν το «Γραικός» ή «Γραικοί» ή και το «Έλληνας» ακόμη για να αναφερθούν στους γηγενείς της Αυτοκρατορίας. Ολίγα μόνο παραδείγματα. Σε γράμμα του στο πνευματικό του παιδί Ναυκράτιο, ο Θεόδωρος Στουδίτης [759-826] εκφράζει τη λύπη του για κάποιο μοναχό ονόματι Ορέστη που λιποτάκτησε στους εικονομάχους και τον ενθαρρύνει να μείνει πιστός στις αρχές του «χάριν της δόξης του Χρίστου υπέρ ου δονείται η ταπεινή Γραικία μάλα».Η Γραικία εδώ, η οποία συνταράσσεται πολύ από την εικονομαχία, είναι ολόκληρη η βυζαντινή αυτοκρατορία, όπως την περιγράφουν και μη ελληνικές πηγές της ιδίας εποχής.

Σε παρηγορητική του επιστολή στην ηγουμένη Ευφροσύνη της Μονής Κλουβίου, ο Θεόδωρος ομιλεί για στρατηγίες και δημαγωγίες «και εν Αρμενία και εν Γραικία». Η δυτικά της «αφ’ ηλίου ανατολών» Αρμενίας Γραικία δεν είναι άλλη ειμή η βυζαντινή αυτοκρατορία. Οι γηγενείς ή όλοι οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας ονομάζονται Γραικοί από τον διάσημο ηγούμενο της Μονής Στουδίου. Σε επιστολή του στον ασηκρήτη Στέφανο, ο Θεόδωρος θρηνεί την εικονομαχική πολιτική του αυτοκράτορα Λέοντα του Δ’ [775-780] και ιδιαίτερα τις διώξειςεναντίον των εικονοφίλων πού εξαπέλυσε το 780.

Αποκαλεί τον αυτοκράτορα αντίχριστο προ του Αντιχρίστου και εκφωνεί: «Ακούσατε πάντα τα έθνη, ενωτίσασθε πάντες οι κατοικούντες την οικουμένην τι γέγονεν εν Γραικοίς».(5)

Τρίχες κατσαρές! Οι όροι «Γραικοί» και «Γραικία» ούτε απαντούν «συνεχώς και σταθερά» κατά τους προηγούμενους αιώνες πριν τον Θεόδωρο Στουδίτη ούτε συνεχίζουν ν΄απαντούν συνεχώς και σταθερά μετά από αυτόν. Επιπρόσθετα, ο Στουδίτης πουθενά δεν χρησιμοποιεί τους όρους «Γραικοί», «Γραικία» με τέτοιο τρόπο ώστε να δηλώνει ταύτιση -εθνοτική ή πολιτισμική- με τους αρχαίους Έλληνες, όπως λ.χ. ο Άγγλος φιλέλλην ποιητής Percy Bysshe Shelley όταν έγραψε:

We are all Greeks! Our laws, our literature, our religion our arts have their root in Greece.”

«Είμαστε όλοι Έλληνες! Οι νόμοι μας, η λογοτεχνία μας, η θρησκεία μας, η τέχνες μας έχουν την ρίζα τους στην Ελλάδα»

But for Greece, Rome, the instructor, the conqueror, or the metropolis of our ancestors would have spread no illumination with her arms, and we might still have been savages or idolaters; or, what is worst, might have arrived at such a miserable state of social institution as China and Japan possess.”

«Αλλά η Ελλάδα, η Ρώμη, ο δάσκαλος και ο κατακτητής, ή [μαζί οι δύο] η μητρόπολις των προγόνων μας δεν θα είχε διαδώσει τα φώτα με τα χέρια της, και θα ήμασταν μέχρι σήμερα βάρβαροι ή ειδωλολάτρες ή, ακόμα χειρότερα, θα είχαμε φτάσει στην άθλια κατάσταση κοινωνικής οργάνωσης της Κίνας και της Ιαπωνίας».

Αν εφαρμόσουμε στο παρακάτω χωρίο τον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι Νεοέλληνες πάνε να βγάλουν τους Βυζαντινούς ως «διηνεκείς εθνοτικούς Έλληνες», τότε πρέπει να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι και οι Άγγλοι ή οι Δυτικοί Ευρωπαίοι εν γένει είχαν μια «διηνεκή συνείδηση ελληνικότητας» και αυτοί

Shelley all Greeks

Ο Shelley το λέει ξεκάθαρα: «είμαστε όλοι Έλληνες … οι πρόγονοί μας ίδρυσαν τον Ελληνο-Ρωμαϊκό κόσμο που έδωσε τα φώτα». Γιατί δεν λέμε ότι ο Shelley ήταν εθνοτικός Έλληνας και βγάζουμε τον Στουδίτη ως τέτοιον επειδή πέταξε ένα «Γραικοί» και μια «Γραικία»;

Ποια σημασία αποδίδει ο Θεόδωρος Στουδίτης στην λέξη «Γραικοί»; Εννοεί τους «άνανδρους Γραικούς» από την Ελλάδα των αξιωματικών του Προκόπιου ή τους «αιρετικούς Γραικούς» του σαρκαστικού Χωνιάτη; Τίποτε από τα δύο. Άλλα πράγματα απασχολούσαν τον Στουδίτη στις αρχές του 9ου αιώνα.

Ο Θεόδωρος και οι λοιποί Στουδίτες βρέθηκαν μπλεγμένοι στη δεύτερη φάση της εικονομαχίας. Οι ίδιοι ήταν εικονόφιλοι, ενώ ο βασιλέας Λέων ο Αρμένιος, ο Ιωάννης ο Γραμματικός και ο Πατριάρχης Θεόδοτος Α΄ (που αντικατέστησε τον εικονόφιλο Νικηφόρο Α΄) ήταν εικονοκλάστες που ήθελαν να καταργήσουν τη λατρεία των εικόνων. Οι Στουδίτες εξορίστηκαν κατά συρροή από το εικονοκλαστικό κατεστημένο και αναγκάστηκαν να ζητήσουν τη βοήθεια του Πάπα στην μάχη τους εναντίον των εικονοκλαστών. Ο Πάπας άλλο που δεν ήθελε να εμπλακεί, γιατί έβλεπε την εικονομαχία σαν μια ευκαιρία για να «πάρει μέχρι και τα σώβρακα» του Πατριάρχη φέρνοντας όλα τα Βαλκάνια στην Δυτική Εκκλησία.

Γράφει ο Τim Gregory στο “A History of Byzantium” (2nd ed., Willey-Blackwell, 2010) για τις διαθέσεις του Βατικανού κατά την δεύτερη φάση της εικονομαχίας:

[σλδ 235] Michael’s government sought political support by appealing to the authority of the Pope Nicholas I (858-67). This was a critical moment, because Nicholas had come to power with the intent of establishing universal papal power, over all other ecclesiastical and secular authorities, in both East and West. […] The pope was, in part, interested in the return areas of southern Italy, Sicily, and the Balkans that has been assigned to Constantinople in the 8th century.

Με άλλα λόγια, ο Πάπας Νικόλαος ενδιαφερόταν να πάρει πίσω τις περιοχές που του «έκλεψε» το 732 ο Λέων Γ΄ όταν «μεταβίβασε» το νότιο Ιλλυρικό -συμπεριλαμβανομένης και της ελλαδικής χερσονήσου- και την Βυζαντινή Ιταλία στον έλεγχο του Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως. Δηλαδή, η Ελλάδα ή η Graecia όπως θα την έλεγε στα λατινικά ο Πάπας  ανήκε στο Βατικανό μέχρι το 732 μ.Χ.

Leo 732

Η εικονομαχία έδινε στον Πάπα μία ευκαιρία «διευρύνσεως» της Graecia που «ήθελε να πάρει πίσω» μιας και οι περισσότεροι Βαλκάνιοι Βυζαντινοί ήταν εικονόφιλοι, ενώ ο πυρήνας των εικονοκλαστών βρισκόταν στην Μικρά Ασία. Γράφει η Αρβελέρ στην «Πολιτική Ιδεολογία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας»:

Ahrweiler iconomachy

1) Θρησκευτικές διαφορές υπήρχαν από παλιά μεταξύ των «εικονομαχικών» «ἑῴων» πληθυσμών του εσωτερικού της Μικράς Ασίας και των «εικονόφιλων» «ἐσπέριων» πληθυσμών των Βαλκανίων.

2) Η εικονομαχία ξεκίνησε όταν η Κωνσταντινούπολη αποφάσισε να υποστηρίξει επίσημα τους «εώους» εικονομαχικούς πληθυσμούς του εσωτερικού της Μικράς Ασίας, όταν συνειδητοποίησε ότι μόνον αυτοί θα έβγαζαν το φίδι απ΄την τρύπα με τους Άραβες, διότι οι «εσπέριοι» εικονόφιλοι ασφυκτιούσαν αποκλεισμένοι εντός των τειχών των λίγων πόλεων, περικυκλωμένοι από τον σλαβικό ωκεανό της επαρχίας.

3) Το θέμα Θράκης (ενδοχώρα Κων/πολης) ήταν η μόνη εικονόφιλη «εσπέρια» επαρχία που δεν ασφυκτιούσε από τους Σλάβους και, λόγω γειτνίασης με την πρωτεύουσα, περιείχε πληθυσμούς που

4) Ελπίζω να προσέξατε την πρόταση όπου η Αρβελέρ γράφει ότι η εικονομαχία σημαίνει την πλήρη ρήξη με τον ελληνο-ρωμαϊκό πολιτισμό, διότι η απαστικοποίηση/αγροτικοποίηση που επέφερε μαζί με την υπερέξαψη του χριστιανικού φρονήματος δεν ήταν γόνιμο έδαφος για την επιβίωση του τελευταίου.

Έχουμε, λοιπόν, το Βατικανό που θέλει να πάρει πίσω την Graecia και έχουμε και τους «ἐσπέριους» [βαλκανικούς] εικονόφιλους που εναντιώνονται στην «εώα» [μικρασιατική] εικονομαχική πολιτική. Τη κάνουν οι εικονόφιλοι; Συμμαχούν με το εικονόφιλο Βατικανό !!!

Γράφει πάντα ο Tim Gregory στο βιβλίο που παρέθεσα επάνω:

[σλδ 234] Generally speaking, those demanding greater strictness were dominated by monastic leaders, especially those of the Stoudios monastery, and they developed a tradition of appealing to the pope in cases where they felt the patriarch of Constantinople was in error.

Άλλα τέτοια σχετικά με τους εικονόφιλους Στουδίτες, τους εξορισμούς τους και την βοήθεια που ζητούν από τον Πάπα εναντίον των εικονομάχων και του «καισαροπαπισμού» του Βυζαντινού αυτοκράτορα τα μάζεψα στην παρακάτω σελίδα:

Stoudites

Γιατί λοιπόν ο Στουδίτης επέλεξε να καινοτομήσει εισάγοντας τους όρους «Γραικοί» και «Γραικία» στη συζήτησή του;

Τα δύο σφάλματα που έκανε αυτός που έγραψε τη σελίδα που παρέθεσα παραπάνω είναι πως νομίζει ότι:

1) Ο Στουδίτης ονομάζει ΟΛΟΥΣ τους Βυζαντινούς «Γραικούς»

2) Η «Γραικία» που βρίσκεται δυτικά της ανατολικής «Αρμενίας» είναι ΟΛΗ η Βυζαντινή αυτοκρατορία.

Αν η «Γραικία» είναι η Βυζαντινή αυτοκρατορία τότε έπεται ότι η «Αρμενία» είναι μια περιοχή έξω από τα όρια της αυτοκρατορίας. Πως γίνεται, λοιπόν, ο σύζυγος της Ειρήνης που περιγράφει ο Στουδίτης να έχει υπάρξει στρατηγός «στην Γραικία και στην Αρμενία»; Προφανώς και οι δύο περιοχές ανήκουν στην βυζαντινή αυτοκρατορία και, κατά εύλογη συνέπεια, ο όρος «Γραικία» δεν δηλώνει την βυζαντινή αυτοκρατορία in toto.

Armenia-Graikia

Το αντιθετικό δίπολο «Γραικοί» – «Αρμένιοι» και «[δυτική] Γραικία» – «ανατολική  Αρμενία» δεν είναι ούτε παραδοσιακό ούτε εθνοτικό. Θρησκευτικό δίπολο μάλλον είναι που διαχωρίζει τους εσπέριους (βαλκάνιους) εικονόφιλους (~ «Γραικοί») από τους εώους εικονομάχους που κατοικούν στα βάθη της Μικράς Ασίας (~ «Αρμένιοι»).

Επομένως, καλό είναι να διερωτηθούμε αν οι όροι «Γραικία»και «Αρμενία» στον Στουδίτη έχουν θρησκευτικό περιεχόμενο, όπως το εθνωνύμιο «Φρύγες» όταν χρησιμοποιείται για να περιγράψει αιρετικούς Μοντανιστές και, αργότερα, Αθίγγανους.

Phrygians

Πως του ήρθαν του Στουδίτη αυτοί οι εναλλακτικοί όροι κατά νου; Τα «Γραικοί» και «Γραικία» αναμφίβολα από το «νταραβέρι» του με τον Πάπα που ήθελε να «πάρει πίσω» μια όσο το δυνατόν πιο διευρυμένη Graecia (Βαλκάνια) γινόταν. Στο κάτω κάτω, οι Στουδίτες είχαν αναγνωρίσει το πρωτείο του Πάπα έναντι του Πατριάρχη και κυκλοφορούσαν μεταφρασμένα στην Κων/πολη γράμματα γραμμένα από τον ίδιο τον Πάπα:

Stoudios

Οι «Αρμένιοι» πάλι από που προέκυψαν;

Όταν θα καταλάβετε ποιοι είναι οι εικονομάχοι πρωταγωνιστές της δεύτερης φάσης θα το καταλάβετε αμέσως: Ο Λέων ο Αρμένιος είναι αυτοκράτορας και ανέθεσε την θεωρητική υποστήριξη της εικονομαχικής θέσης στον νεαρό Αρμένιο Ιωάννη τον Γραμματικό (ο πατέρας του ήταν ο Αρμένιος  Παγκράτιος [Bagrat] Μοροχαρζάνιος και ο αδελφός του ήταν ο Αρσαβήρ [Arshavir] ). Προσθέστε σε αυτό ότι ο εικονομαχικός πυρήνας ήταν το εσωτερικό της Μικράς Ασίας, όπου μεγάλο μέρος του πληθυσμού ήταν Αρμενικής καταγωγής και η απορία λύνεται αμέσως.

Η σύγχρονη και «κολλητή» του Στουδίτη Κασσιανή (δεδηλωμένη εικονόφιλη) εκείνη την περίοδο έγραψε ένα ποίημα με τίτλο «οι Αρμένιοι» όπου μιλάει με τα χειρότερα λόγια για το «γένος» αυτό. Συγκεκριμένα λέει ότι οι «Αρμένιοι» είναι κακοί όταν είναι άσημοι και γίνονται δυο φορές χειρότεροι όταν αποκτούν εξουσία. Ποιους λέτε να έχει κατά νου;

When next we hear of Kassia in 843 she had founded a convent in the west of Constantinople, near the Constantinian Walls, and became its first abbess.[3]Although many scholars attribute this to bitterness at having failed to marry Theophilos and become Empress, a letter from Theodore the Studite indicates that she had other motivations for wanting a monastic life. It had a close relationship with the nearby monastery of Stoudios, which was to play a central role in re-editing the Byzantine liturgical books in the 9th and 10th centuries, thus ensuring the survival of her work (Kurt Sherry, p. 56). However, since the monastic life was a common vocation in her day, religious zeal is as likely a motive as either depression or aspiration for artistic renown.[4]

The Emperor Theophilos was a fierce iconoclast, and any residual feelings he may have had for Kassia did not preserve her from the imperial policy of persecution for her defence of the veneration of icons. Among other things, she was subjected to scourging with a lash. In spite of this, she remained outspoken in defence of the Orthodox Faith, at one point saying, “I hate silence, when it is time to speak.”[4]

After the death of Theophilos in 842 his young son Michael III became Emperor, with the Empress Theodora acting as Regent. Together they ended the second iconoclastic period (814-842); peace was restored to the empire.

Kassia traveled to Italy briefly, but eventually settled on the Greek Island of Kasos where she died sometime between 867 and 890 AD. In the city of Panaghia, there is a church where Kassia’s tomb/reliquiary may be found

Ορίστε και το ποίημά της «οι Αρμένιοι»:

Kassia Armenians

Η λεπτομερής εξέταση των στοιχείων δείχνουν νομίζω ξεκάθαρα το σφάλμα όσων νομίζουν ότι η χρήση των όρων «Γραικοί» και «Γραικία» από τον Θεόδωρο Στουδίτη είναι εκφράσεις «διηνεκούς εθνοτικού ελληνισμού». Ξαναεπιβεβαιώνεται περίτρανα ο ινστρουμενταλισμός του Fredrik Barth που μιλάει για διπολικές κατασκευές καιροσκοπικών και πολές φορές εφήμερων ταυτοτήτων.

Ο Στουδίτης κατασκεύασε την συλλογική ταυτότητα «Γραικοί» για τους εικονόφιλους «εσπέριους» μόνο και μόνο για να τους διαχωρίσει από τους «εώους» εικονοκλάστες τους οποίους ονόμασε «Αρμένιους». Η ταυτότητα που κατασκεύασε δεν ήταν ούτε παραδοσιακή ούτε εθνοτικής φύσεως, ούτε φυσικά είχε καμιά σχέση με τον ελληνικό εθνοτισμό, αλλά ήταν θρησκευτική στη βάση της και, όπως όλες οι εφήμερες και καιροσκοπικές  συλλογικές ταυτότητες (Barth: “evanescent and situational constructs”), δημιουργήθηκε ως μέρος ενός ευρύτερου αντιθετικού διπόλου. Οι συλλογικές ταυτότητες ποτέ δεν γεννιούνται άνευ λόγου και από μόνες τους, αλλά δημιουργούνται ως απόκριση σε συγκεκριμένες συνθήκες πάντοτε μέσα από την ανόρθωση ενός τοιχίου «εμείς-αυτοί». Όποιος ψάχνει ταυτότητα χωρίς διπολικό αντίθετο είνα σαν να προσπαθεί να χτυπήσει παλαμάκια με ένα χέρι.

page barth

Όπως σε παλαιότερη ανάρτηση έδειξα ότι η υπέρμετρη λατινοφιλία του Μανουήλ Κομνηνού ώθησε μερικούς λόγιους όπως ο Τζέτζης και ο Τορνίκης σε αντιλατινικό καιροσκοπικό ελληνισμό (εθνοτικό δίπολο Έλλην-Λατίνος), έτσι και εδώ η εικονοκλαστική «εξουσία» ώθησε τον Στουδίτη σε εικονομαχικό και καιροσκοπικό «γραικισμό» [θρησκευτικό δίπολο «Γραικός» (= εικονόφιλος «ἑσπέριος») -«Αρμένιος» (= εικονοκλάστης «ἑῷος»).

https://smerdaleos.wordpress.com/2014/07/27/%CE%BF%CE%B9-%CE%B3%CF%81%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B7-%CE%B3%CF%81%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CE%AF%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B8%CE%B5%CF%8C%CE%B4%CF%89/comment-page-1/